Over het wonderlijke leven van Jimmy Lai

[00:00:04] De Ladder van Jacob. [00:00:06] Literatuur, geschiedenis en muziek met Theo Parlevliet. [00:00:20] Beste luisteraar, weer hartelijk welkom. [00:00:26] Ik ga dit nieuwe seizoen van De Ladder van Jacob beginnen met u in twee afleveringen het opmerkelijke levensverhaal te vertellen van een katholieke inwoner van de voormalige Britse kroonkolonie Hongkong. [00:00:42] Eerste algemene oriëntatie enkele woorden over Hongkong. [00:00:47] De Britse kolonie Hongkong bestond uit een eiland en een stuk Chinees vasteland. [00:00:56] Dat eiland was in 1841 tijdens de Eerste Opiumoorlog in Britse handen gekomen. [00:01:03] Er woonden toen 7000 mensen. [00:01:08] Bijna twintig jaar later, als gevolg van de Tweede Opiumoorlog, verwierven de Britten ook een stuk van het vasteland. [00:01:16] Onder zware druk moest uit toen zwakke China beide gebieden voor eeuwig aan de Britten afstaan. [00:01:26] En bij verdrag werden vervolgens eind 19e eeuw ook de zogeheten New Territories aan het grondgebied toegevoegd. Ditmaal voor een periode van 99 jaar. [00:01:40] In de jaren 80 van de vorige eeuw liet het communistische regime van China de Britten weten dat het die 99 jaar voor geheel Hongkong serieus zou nemen. [00:01:54] Met andere woorden, in 1997 diende de Britten de gehele kolonie aan China af te staan. [00:02:05] Na onderhandelingen droeg het Verenigd Koninkrijk Hongkong op 1 juli 1997 over. [00:02:15] Hongkong zou door China als speciale bestuurlijke regio beschouwd worden. Zo werd door het regime in Peking toegezegd. [00:02:26] Gedurende vijftig jaar, zo beloofde men, zouden in Hongkong niet dezelfde wetten gelden als in het communistische China. [00:02:37] Dit principe werd aangeduid als één land, twee systemen. [00:02:44] We zullen later nog zien hoe het idee van een vrije stad op het grondgebied van een totalitair geregeerd land op een illusie berustte. [00:02:55] Op dit moment wonen er ruim 7 miljoen mensen in Hongkong. [00:03:00] 8% van de bevolking behoort tot een christelijke kerkgemeenschap. [00:03:06] Drie verkeerstunnels verbinden het eiland met de rest van de stad op het vasteland. [00:03:15] Die tunnels worden slechts in extreme opstandigheden gesloten. [00:03:21] In juli 2022 werd bijvoorbeeld de oostelijke tunnel afgesloten ter gelegenheid van het bezoek dat de Chinese partijleider Xi Jinping aan de stad bracht. [00:03:34] Een andere tunnel werd afgesloten in december 2023 ter ere van een geheel ander soort hoogwaardigheidsbekleder. [00:03:44] Op die dag zat er in de belangrijkste auto van de stoet een geketende gevangen. [00:03:50] Ook hij werd begeleid door een lange kolonne motoragenten op weg van zijn gevangeniscel in Stanley Prison naar het gerechtsgebouw dat op het vasteland stond. [00:04:06] Buiten dat gerechtsgebouw stonden die dag circa duizend politiemannen met honden de toegang te bewaken. [00:04:15] Dit alles zou op een buitenlandse waarnemer gemakkelijk de indruk hebben kunnen wekken dat het hier om een vluchtgevaarlijke high-profile terrorist ging. [00:04:25] Maar in werkelijkheid betrof het hier een 75-jarige vrome katholieke zakenman die zich pas gedurende de tweede helft van zijn leven met politiek was bezig gaan houden en die zich altijd verre had gehouden van gewelddadige vormen van actievoeren. [00:04:44] Over die geketende gevangenen wil ik het in deze en de komende aflevering met u gaan hebben. [00:04:53] Ik ga u namelijk vertellen over het wonderlijke leven van Jimmy Lai, Hongkongs meest bekende dissident en een van China's meest bekende politieke gevangenen. [00:05:08] Met die net geschetste scène uit december 2023 begint de Amerikaan Mark Clifford zijn boek The Troublemaker. [00:05:19] Een boek dat hij wijde aan het leven van zijn Chinese vriend. [00:05:25] In de Verenigde Staten en in Groot-Brittannië, anders dan bij ons, heeft Jimmy Lai een zekere bekendheid. [00:05:33] In ieder geval in meer conservatieve kringen. [00:05:38] In Nederland hebben drie Kamerleden, behorend tot progressieve partijen, middels vragen aan de minister van Buitenlandse Zaken, recent aandacht gevraagd voor zijn lot. [00:05:50] Mijn hulde. [00:05:54] Over het opmerkelijke levensverhaal van Jimmy Lai wil ik u dus verslag doen. [00:05:59] Hoe hij in de jaren vijftig als straatarm jongetje in het China van Maroetsen toen zonder vader en zonder veel formele scholing opgroeide. [00:06:11] Hoe hij als twaalfjarig illegale immigrant met vijf dollar op zak in Hongkong het leven van een fabrieksarbeider begon te leiden. [00:06:22] Hoe hij al voor zijn dertigste een zeer succesvol ondernemer werd. [00:06:28] Hoe hij als jonge en rijke ondernemer een naar eigen zeggen tamelijk losbandig leven leidde, maar in 1997 toetrad tot de katholieke kerk. [00:06:41] Hoe hij op het moment dat hij in 2020 gevangen werd gezet een geschat vermogen had van 1,2 miljard dollar. [00:06:51] en hoe hij met dat vermogen een belangrijke rol gespeeld had in de strijd voor vrijheid en democratie in Hongkong. Hoe hij weigerde Hongkong te ontvluchten, ook toen de Chinese machthebbers midden 2020 een dreigende nationale veiligheidswet invoerden. [00:07:12] Terwijl Lai overal in de wereld huizen en vrienden had en zelfs over een Brits paspoort beschikte, weigerde hij te vertrekken. [00:07:24] Voor het begin van de schets van dit opmerkelijke leven neem ik u dadelijk na een korte muzikale pauze eerst mee naar de chaotische beginjaren van de Chinese volksrepubliek. [00:07:36] Want het begin van het leven van Jimmy Lai valt nagenoeg samen met het begin van communistisch China. [00:07:44] Die communistische volksrepubliek werd in oktober 1949 door Mao Tse-tung uitgeroepen, terwijl hij daar stond op een monumentale poort aan de rand van het Plein van de Hemelse Vrede. [00:08:01] Dat gebeurde na een jarendurende burgeroorlog tussen de communisten onder leiding van Mao en de troepen van de Kuomintang onder leiding van generaal Chiang Kai-shek. [00:08:13] De verliezende Kuomintang trok zich tenslotte terug op het eiland Taiwan. [00:08:20] Een eiland dat in Nederlandse kranten gedurende mijn jeugd nog met de naam Formosa aangeduid werd. [00:08:29] Tijdens de korte pauzes beluistert u pianomuziek van de hedendaagse, in de Volksrepubliek geboren, maar in het Westen levende componist Tan Dun. [00:08:41] U hoort enkele delen uit zijn Eight Memories in Watercolor, uitgevoerd door de Nederlandse pianist Rolf van Raat. [00:08:55] MUZIEK de de de Ja. [00:10:16] De chaos die in China van rond 1949 heerste, wordt al vanaf het begin ook weer spiegeld in het leven van Jimmy Lai. [00:10:27] Hij heeft namelijk nooit zekerheid gekend over zijn precieze geboortedatum. [00:10:33] Waarschijnlijk werden hij en zijn tweelingzus Si Wai eind 1948 geboren. [00:10:42] Hij was drie of vier jaar oud toen zijn vader besloot om zijn gezin te verlaten en naar het Britse Hong Kong te vluchten. [00:10:52] Die vader kwam uit een rijke ondernemersfamilie. [00:10:56] Rijk, want volgens familieverhalen zou Lai's grootvader als eerste in de Guangdong-provincie over een Rolls-Royce beschikt hebben. [00:11:07] Maar in 1949 raakte Lai's vader zowel zijn onderneming als zijn grote huis kwijt. [00:11:15] Die ervaringen maakten hem tot een gebroken man. [00:11:21] Hij heeft zelfs een mislukte poging gedaan zich op te hangen in de kamer waar Lai en zijn tweelingzus in hun wieg lagen te slapen. [00:11:31] Na het vertrek van haar man bleef Lai's moeder met haar kinderen in China achter. [00:11:38] Lai's vader begon in Hong Kong na een tijdje een nieuw gezin. [00:11:42] Hij heeft zich nooit meer veel aangetrokken van zijn eerste gezin. [00:11:49] Hun moeder werd overigens door Lai en zijn zussen aangesproken als moeder nummero twee. [00:11:59] Zijn vader was namelijk al eerder getrouwd, maar die eerste vrouw werd geplagd door een zeer zwakke gezondheid. [00:12:07] Lai's moeder werd toen door haar rijke schoolfamilie als een soort tweede vrouw gerecruiteerd uit een arm boerengezin. Niet alleen om het huishouden te beredderen, maar tevens om de vader van verdere kinderen te voorzien. [00:12:22] Een gang van zaken niet ongewoon in dergelijke rijke Chinese milieus van die dagen. [00:12:31] Er is het verhaal dat toen moeder nummer 1 op sterven lag, moeder nummer 2 gedwongen werd naast haar te gaan liggen, terwijl zij haar mond tegen de mond van de stervende moest houden om via de adem van de stervende ook de geest van de stervende een nieuwe woonplaats te geven. [00:12:53] Omdat Jimmy's vader als voormalige rijke bourgeois het land ontvlucht was, werd zijn achtergebleven moeder door het regime als een klassevijand behandeld. [00:13:05] Larry herinnerde zich later dat zij periodiek in een soort nabijgelegen werkkamp verbleef, maar wel gedurende het weekend thuis bij haar kinderen mocht zijn. [00:13:18] Jimmy was toen vier. [00:13:21] Hij en zijn twee zusjes leefden gedurende een groot deel van de week zonder toezicht van volwassenen. [00:13:29] Toen hij zes was begon hij allerlei handeltjes op straat. [00:13:33] Hij verzamelde bijvoorbeeld sigarettenpeuken om er voor de verkoop nieuwe sigaretten mee te draaien. [00:13:42] Hij stal voedsel, maar zijn contacten met de politie leiden gezien zijn leeftijd nooit tot serieuze bestraffing. [00:13:51] Toen hij acht was begon hij als kruier te werken in het spoorwegstation van de stad. [00:13:57] Met het geld dat hij daar verdiende onderhield hij zijn moeder en zijn zusjes. [00:14:02] Maar, zo besefte hij later, hij deed in dat station ook onschatbare ervaringen op. [00:14:10] Het China van begin jaren 50 was een hermetisch afgesloten land. [00:14:16] Handel en verkeer met de buitenwereld waren praktisch nonexistent, onder andere door een stringente Amerikaanse embargo-politiek. [00:14:26] Het zijn de jaren van de Koreaoorlog. [00:14:30] Nu lag dat spoorwegstation aan een lijn die naar Hongkong liep. [00:14:36] Die spoorlijn vormde op dat moment een van de weinige verbindingen met de wereld buiten China. [00:14:43] Vijftig jaar later herinnerde hij zich hoe hij zich al jong door zijn contacten met buitenlanders, vooral Hongkong-Chinezen, bewust werd van de leugens die het regime over de buitenwereld vertelde. [00:14:58] In een vraaggesprek vertelde hij toen Ik kon zien hoe goed deze mensen gekleed waren, hoe verzorgd zij spraken en hoe goed zij ons behandelden. [00:15:13] In China was ik nog nooit zo goed door Chinezen behandeld. [00:15:18] Dit waren belangrijke opvoedkundige ervaringen voor me. Het veranderde mijn blik op de wereld. [00:15:25] Ik zei tegen mezelf, daar wil ik naartoe, naar Hongkong, naar de wereld buiten China. [00:15:35] Een halve chocoladereep markeert een mentale omslag. [00:15:41] Na de bagage voor een goed in de kleren zittende man gedragen te hebben, gaf deze hem een halve Cadburyreep. [00:15:51] Het jongetje Lye had nog nooit zoiets gezien. [00:15:56] Verlegen draaide hij zich half om om in het onbekende goedje te bijten. [00:16:03] Hij vertelde later Ik was zo hongerig. [00:16:08] Het was zo smakelijk. [00:16:10] Het was een wonder. [00:16:13] Ik vroeg de man, wat is dit? [00:16:15] Hij zei, chocolade. [00:16:18] Ik vroeg hem, waar komt die vandaan? [00:16:21] Hongkong, zei de man. [00:16:24] Ik zei, Hongkong, dat moet de hemel zijn, want ik heb nog nooit zoiets geproefd. [00:16:32] Op dat moment besloot ik om, als ik de kans kreeg, naar Hongkong te gaan. [00:16:40] Dit tafereeltje moet zich in 1960 afgespeeld hebben. [00:16:44] Heel het land was toen betrokken bij een krankzinnige campagne die Mao voorzien had van de naam De Grote Sprong Voorwaarts. [00:16:54] Die campagne liep uit op de grootste door menselijk handelen veroorzaakte catastrofe uit de wereldgeschiedenis. [00:17:03] Mao wilde met de campagne zorgen voor een snelle transformatie van het grotendeels agrarische China naar een industriële maatschappij. [00:17:14] Niet alleen werd de landbouwgrond in één klap gecollectificeerd met alle desastreuze gevolgen vandien, ook de graanhandel kwam exclusief in handen van de staat. [00:17:25] China zou snel een industriële mogelijkheid moeten worden. [00:17:29] En de bevolking kreeg als opdracht maar alvast aan de gang te gaan in allerlei kleine ijzeroventjes. [00:17:37] Als brandstof voor de oventjes werden grootschalig bomen gekapt en hout gebruikt van deuren en meubels. [00:17:44] Potten, pannen, landbouwwerktuigen, haarspelden, spijkers, scharnieren en andere metalen voorwerpen werden in beslag genomen om te dienen als rood voor de ovens om aan de hoge quota te voldoen. [00:18:01] Ook om de landbouwopbrengst op pijl te houden werden de meest waanzinnige campagnes gestart met helaas tegenovergestelde resultaten. [00:18:10] Zo werden op grote schaal mussen gedood, wat leidde tot een springhanenplaag. [00:18:17] In 1960 was de oogst ongeveer 70% lager dan de oogst van 1958. [00:18:24] Een geweldige hongersnood brak uit. [00:18:29] Schattingen van het aantal slachtoffers gedurende die jaren lopen van 30 tot 45 miljoen. [00:18:38] In die vreselijke omstandigheden lukte het de twaalfjarige Lai van zijn moeder toestemming te krijgen het land te ontvluchten. [00:18:47] Hij kwam via de Portugese kolonie Macao uiteindelijk als betalende illegale verstekeling aan boord van een vissersboot in Hongkong aan. [00:18:58] Hij heeft het adres van een tante bij zich. [00:19:03] Hongkong mocht voor hem dan wel het land van de chocolade zijn. [00:19:07] Zijn tante leefde met haar gezin in nog slechter omstandigheden dan hij in China gewend was. [00:19:15] De naoorlogse bevolking van de Britse kroonkolonie was door de vele vluchtelingen verdubbeld van anderhalf naar drie miljoen mensen. [00:19:25] Vele woonden toen in afzichtelijke krottenwijken. [00:19:30] Cholera en tuberculose kwamen veel voor. [00:19:34] De twaalfjarige Lai kreeg een baantje als manisje van alles in een fabriek waar handschoenen vervaardigd werden. [00:19:43] Hij verdiende daar 35 cent per dag. [00:19:47] Snachts sliep hij in de fabriekshal op een soort inpaktafel. [00:19:52] Hij had zo weinig te eten dat zijn mede-arbeiders soms iets van hun voedsel aan hem afstonden. [00:20:00] Als gevolg van een ongeluk raakte hij een vingertop kwijt en hij raakte aan één kant zijn gehoor kwijt doordat hij langdurig zonder bescherming aan het lawaai van de machine blootgesteld werd. [00:20:14] Desalniettemin begreep de intelligente jongen al snel dat hij in een stad terechtgekomen was waar het gonsten van energie en kansen. [00:20:23] Een sociale omgeving waar intelligentie en hard werken ook beloond konden worden. [00:20:30] Het Britse Hong Kong nam in die jaren voor een deel China's rol in de internationale economie over. [00:20:38] Veel van China's meest prominente ondernemers waren in de stad neergestreken, met name veel textielondernemers uit Shanghai. [00:20:48] En Lai zelf had weliswaar niet veel meer dan een paar jaar lagere school, maar beschikte over veel ambitie, energie en vooral over veel sociale intelligentie. [00:21:01] Hij verloor nooit het idee dat hij hogerop kon komen. [00:21:06] Op een bepaald moment werkte hij bijvoorbeeld voor een West-Duitse firma en gaat dan Duits studeren bij het plaatselijke Goethe-instituut. [00:21:17] Maar vervolgens begint hij te beseffen dat hij met Engels verder kon komen. [00:21:21] Hij ontmoet een oudere man die hem met de studie van het Engels helpt. [00:21:26] Die man was een van de oudere mannen die hem tijdens zijn leven als leraren en mentoren hebben bijgestaan. [00:21:34] Hij heeft nog wel even contact gehad met zijn vader, maar die relatie was problematisch. [00:21:39] Bovendien stierf zijn vader betrekkelijk snel na de eerste ontmoeting. [00:21:45] In de avonduren begint Lye met behulp van een woordenboek Engelstalige kranten te lezen. En hij luistert naar de programma's van The Voice of America. [00:21:55] Zijn eerste kennismaking met de Verenigde Staten. [00:22:00] Midden jaren 70 had Jimmy Lai bijna 15 jaar in fabrieken gewerkt. [00:22:05] Hij had er in het begin zelfs zelf gewoond. [00:22:09] Maar al jong krijgt hij een managersfunctie in een fabriek waar 300 mensen bezig zijn met het vervaardigen van truien. [00:22:17] En op een bepaald moment gaat hij zich ook bezighouden met de afdeling verkoop. [00:22:21] En hij krijgt zo contact met Westerse inkopers en textielontwerpers die Hongkong bezoeken. [00:22:29] Wanneer deze Westerlingen interesse hadden in een wilde tijd in de avonduren, kon Lye ook daarvoor zorgen. [00:22:37] Vrouwen, whisky en wiet, Lye kon het ze bezorgen. [00:22:42] En op een bepaald moment doet hij wat Chinezen vaak doen wanneer ze veel met buitenlanders omgaan. Hij meet zich een eenvoudige Engelse voornaam aan. [00:22:52] En vanaf dan gaat hij als Jimmy Lye door het leven. [00:22:58] in mijn eigen werkzame leven. Beste luisteraar, heb ik zelf ook de nodige Chinese studenten in mijn klaslokaal gehad, die ik ook gewoon met door hen zelf gekozen Engelse voornamen als John, Mike of Steve placht aan te spreken. [00:23:15] Ik bewaar de beste herinneringen aan hen, maar zal nooit de ongelovige ontzetting in hun ogen vergeten toen ik tijdens een cursus politicologie, naar aanleiding van het begrip totalitair, een ongecensureerd beeld gaf van de terreur onder Maro. Maar dit terzijde. [00:23:36] Aan de rand van een zwembad heeft Jimmy Lai intussen een Thais-Chinees meisje ontmoet, dat als stewardess bij een Hongkongse luchtmaatschappij werkte. [00:23:47] In alles placht hij voortvarend te werk te gaan, ook in de liefde. [00:23:52] Binnen drie maanden is hij met haar getrouwd. [00:23:56] Hij is 27, Judy is 23. [00:24:00] Zij betrekken een comfortabel appartement en hebben al snel drie kinderen. [00:25:27] MUZIEK. [00:25:57] MUZIEK. MUZIEK U luisterde weer naar muziek van Tan Dun. [00:27:18] In oktober 1973 breekt in het Midden-Oosten de Yom Kippur oorlog uit, met de daarop volgende oliecrisis. [00:27:28] Er volgt in 1974 in Hongkong een zware economische depressie. [00:27:35] Overal stonden bankroet gegaan fabrieken te koop. [00:27:40] Met een kameraad waagt Jimmy Lai de sprong. [00:27:44] Hij koopt een truienfabriek. [00:27:48] Het eerste jaar is het moeizaam door modderen, maar die problemen dwingen hem gedetailleerd kennis te nemen van alle aspecten van het proces van productie en marketing. [00:28:01] Na acht maanden krijgt hij zijn eerste exportorder van een Amerikaanse warenhuisketen. [00:28:10] En in dat kader bezoekt hij voor het eerst de stad New York. [00:28:15] Hij zal voortaan wel een paar keer per jaar in de stad terugkomen en er talloze mensen leren kennen. [00:28:23] Tijdens die eerste bezoeken praat hij met veel mensen uit de textielbranche en bezoekt daar veel winkels en warenhuizen om een idee te krijgen van wat op de Amerikaanse kledingmarkt goed verkoopt. [00:28:38] Ook, typisch voor zijn weinig orthodoxe werkwijze, leert hij veel over de Amerikaanse smaak door zijn vele gesprekken met vrouwelijke winkelbediendes. [00:28:49] Maar na zijn binnenkomst in een westers land heeft hij ook sociaal veel te leren. [00:28:58] Te gast bij welgestelde Amerikaanse gezinnen gedraagt hij zich aan tafel alsof hij door wolven is opgevoed. [00:29:07] Dat heeft hij overigens in eerste instantie zelf helemaal niet in de gaten, vertelde hij later. [00:29:13] Eten met mes en vork had hij als Chinese arbeider natuurlijk nooit gedaan, maar ook bijvoorbeeld het beleef doorgeven van schalen aan disgenoten hoorde niet bij zijn sociale repertoire. [00:29:27] Een van zijn gastvrouwen vraagt hem dan discreet of ze hem wat tafelmanieren zal bijbrengen. [00:29:34] En de altijd leergierige en met een open geest toegeruste Lai maakt daar dan dankbaar gebruik van. [00:29:43] Diezelfde gastvrouw nodigt hem uit bij haar boekenclub. [00:29:47] Want Lai, die nauwelijks de lagere school heeft afgemaakt, was gedurende zijn hele leven een boekenverslinder. [00:29:56] New York leerde hem niet alleen als ondernemer veel, maar veroorzaakt ook een soort intellectuele opwekking. [00:30:04] Hij werd als het ware gedwongen dieper na te denken over het lijden dat hij als kind in China gekend had en de vrijheid waarover hij in Hongkong beschikte. [00:30:16] Later herinnerde hij zich hoe hij in 1977 op een dinsdagavond door een van zijn Amerikaanse kennissen meegenomen werd naar de woning van een gepensioneerde Joodse advocaat. [00:30:30] De discussie aan tafel ging vooral over het communisme. [00:30:34] Lai deed het gezelschap kont van zijn haat ten aanzien van het Chinese communisme. [00:30:41] De gastheer loopt dan naar zijn boekenkast en geeft hem een boek. [00:30:47] Hier, dat moet je lezen, zei hij. [00:30:51] Dat in 1944 verschenen boek, getiteld De Weg naar Slavernij, werd door Lai verslonden. [00:31:02] Later heeft hij het vaak als cadeautje aan zakenrelaties en vrienden gegeven. [00:31:08] Friedrich Hayek was een invloedrijk auteur in de meer libertaire vleugel van het naoorlogse Amerikaanse intellectuele conservatisme. [00:31:20] In zijn boek laat Hayek zien dat de weg naar slavernij onvermijdelijk ingezet wordt met centrale planning en de ontmanteling van de vrije markt. En altijd eindigt in de totale vernietiging van individuele, economische en persoonlijke vrijheid. [00:31:40] Hij stelde in 1944 dat landen als de Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland de weg naar slavernij al hadden afgelegd. Maar waarschuwde in dat boek dat democratische landen dezelfde weg aan het afleggen waren. [00:31:55] Dat noodzakelijke verband tussen economische en geestelijke vrijheid werd voor Ley een richtinggevend idee. [00:32:04] Net als veel mensen in het Westen was hij aanvankelijk zeer hoopvol gestemd ten aanzien van de economische hervormingen van Deng Xiaoping, zoals die zich in de jaren 80 in China voltrokken. [00:32:17] Grotere economische vrijheid zou dan toch ook moeten uitlopen in grotere politieke vrijheid. [00:32:24] Ook bij ons werd dat door velen toen verwacht. [00:32:29] In een gebied aan de grens met Hongkong werd zelfs een speciale economische zone ingesteld. Een soort kapitalistische enclave binnen China. [00:32:39] Lai's Fabriek gaat zelfs samenwerken met een Chinees staatsbedrijf. [00:32:45] Wanneer Lai in de jaren 80 in een aantal Aziatische landen en in het Midden-Oosten een eigen fast fashion winkelketen begint onder de Italiaans klinkende naam Giordano, opende hij in 1992 zelfs in Peking een vestiging. [00:33:04] Maar dan heeft dat optimisme over ontwikkelingen in China drie jaar eerder al een geweldige knauw gekregen. [00:33:13] In de ontwikkeling van zijn denken hebben de dramatische gebeurtenissen in 1989 op het Plein van de Hemelse Vrede een grote rol gespeeld. [00:33:48] Ja. [00:34:25] In de jaren tachtig had Jimmy Lai zich ontwikkeld tot een succesvol en uiterst vermogend zakenman. [00:34:51] In 1984 was de familie verhuisd naar een op een heuvel gelegen monumentale villa. [00:35:00] Een chauffeur reed hem in een goudkleurige Rolls Royce naar de stad. [00:35:06] In de tuin had Laai een miniatuur dierentuin ingericht met onder andere pauwen, herten, een aap en een beer. [00:35:16] Hij nodigde vrienden uit voor een sauna of een koele duik in zijn enorme zwembad. [00:35:23] Op het terras gezeten rookte men een joint en genoot men van het uitzicht over de majestueuze haven tegen de achtergrond van de wolkenkrabbers op Hong Kong Island. [00:35:36] Kortom, Lai leidde een bestaan dat lichtjarig verwijderd leek van het leven van dat achtjarige jongetje dat als sjouwende stationskruier de kost verdiende voor het doodarme en vaak hongerige gezin in het China van Mao. [00:35:55] Maar niets van dit alles kon verhullen dat het met zijn huwelijk slecht gesteld was. [00:36:02] Zijn vrouw besloot in 1987 hem te verlaten. [00:36:08] Het huwelijk eindigde met een smartelijke scène waarin hij en de kinderen voor haar op de knieën lagen en haar te vergeef smeekten niet weg te gaan. [00:36:20] Zij vertrok, maar de drie kinderen bleven bij hun vader wonen. [00:36:27] Met de politiek had hij zich in de jaren zeventig en tachtig nooit actief bemoeid. [00:36:33] Wel was hij, net als veel andere Hongkongers, niet gerust over de uitkomst van de onderhandelingen over de toekomst van Hongkong, de gesprekken tussen het Verenigd Koninkrijk en de Volksrepubliek China. [00:36:47] In december 1984 vloog mevrouw Thatcher naar Peking om daar als resultaat van die onderhandelingen een gezamenlijke Chinees-Britse verklaring te ondertekenen. [00:37:01] In een verdrag stonden de bepalingen waaronder Hongkong in 1997 aan China zou worden overgedragen. [00:37:10] In ruil voor een vreedzame transitie ontvingen de Britten de Chinese belofte dat de inwoners van Hongkong de eerste vijftig jaar konden blijven beschikken over westerse vrijheden en een vrije markteconomie. [00:37:28] Jimmy Lai behoorde tot de vele Hongkongers die voor alle zekerheid toch maar een Brits paspoort aanvoerden. [00:37:36] Overigens was de Britse kolonie geen echte democratie. [00:37:41] Wel konden de kranten schrijven wat ze wilden en konden burgers op straat demonstreren over elke kwestie, maar slechts een kleine groep ingezetenen beschikte over stemrecht voor een soort wetgevende raad. [00:37:55] Een raad die ook maar over zeer beperkte bevoegdheden beschikte. [00:38:00] Het algemene kiesrecht werd pas in 1995 door de Britse overheid ingevoerd. [00:38:05] Dus pas twee jaar voor de machtsovername. [00:38:11] Zoals gezegd, de dramatische gebeurtenissen in het communistische China van 1989 vormden in het leven van Lai een scheidslijn. [00:38:23] In april van dat jaar stierf Hu Yaopang, een voormalige Chinese leider die bekend gestaan had als een naar communistische standaard hervormingsgezinde liberaal. [00:38:39] Maar twee jaar daarvoor had Deng Xiaoping hem als te liberaal ontslagen als partijsecretaris. [00:38:48] De begrafenis van deze Hu in april 1989 nam de vorm aan van een protestdemonstratie. [00:38:58] Een grote menigte van rouwenden op het Plein van de Hemelse Vrede vormde zich om tot een protesterende menigte van honderdduizenden jongeren die riepen om meer democratie en om een eind aan de corruptie. [00:39:13] Al snel sloeg de beweging over naar andere steden in China. [00:39:20] die massale studentenprotesten veroorzaakte, een soort politiek bewustzijn bij Jimmy Lai. [00:39:27] In zijn vroegere jaren lag iedere vorm van daadwerkelijk politiek engagement ver buiten zijn horizon. [00:39:35] Politiek had zijn vroege jeugd vernietigd en zijn familie uit elkaar geslagen. [00:39:42] Tijdens de schaarste momenten dat hij aan zijn vaderland dacht, ging dat altijd gepaard met haat en schaamte. [00:39:50] Maar in de jaren zestig, zeventig en tachtig richtte hij zich met hard werken op positieve doelen. [00:39:59] Veel later vertelde Lai in een door de priester Robert Sirico gemaakt documentaire het volgende over zijn relatie met zijn geboorteland. [00:40:10] Sinds ik ontsnapte uit China was ik altijd bezig, ook geestelijk, afstand te houden van dat land. [00:40:20] Alles waar China voor stond wilde ik het liefst vergeten. [00:40:24] Hoe meer ik leerde over de vrije wereld, hoe meer ik besefte hoe wonderlijk vrijheid is. [00:40:31] En tegelijkertijd hoe belachelijk en walgelijk communisme is. [00:40:36] Eigenlijk had ik verder niet zulke uitgesproken gevoelens over het land, tot die gebeurtenissen op het plein van de hemelse vrede. [00:40:46] Op dat moment hoorde ik mijn moeder in de donkerte van de nacht roepen en opende mijn hart zich. [00:40:55] Hij hoorde zijn moeder in de donkere nacht roepen en zijn hart opende zich. [00:41:02] Dit klinkt wel degelijk als een soort politiek bekeringsmoment. [00:41:07] Net als veel andere inwoners van Hongkong realiseerde hij zich dat de afloop van de democratische beweging in China ook beslissend zou kunnen zijn voor de toekomst van zijn stad. [00:41:19] Over zeven jaar zou de Britse kroonkolonie eenmaals overgedragen worden. [00:41:25] In mei 1989 was hij een van de miljoen Hongkongers die hun steun aan de democratische revolte in China betuigden in de straten van de stad. [00:41:38] Hij begon de beweging flink financieel te ondersteunen. [00:41:43] In zijn winkels lagen nu t-shirts met anticommunistische en vrijheidslievende leuzen en met afbeeldingen van prominente Chinese studentenleiders. [00:41:55] Lai komt nu in contact met leiders van de democratische beweging in Hongkong. [00:42:00] Bijvoorbeeld met de katholieke advocaat Martin Li, zoon van een voormalige Kuomintang-generaal. [00:42:08] Een generaal die overigens ook goede banden had met de latere communistische minister-president Chuan Lai. [00:42:15] Martin Li had in de stad op een jezuïte-gymnasium gezeten en had onder andere in Engeland gestudeerd. [00:42:24] Tijdens een lunch met Lee hoorde Lai dat de Solidariteitsbeveging zelfs niet over een vaks beschikte. [00:42:32] De volgende dag ontvingen de activisten een vaksmachine en laat Lai een tweede oplager met t-shirts met de afbeeldingen van de drie voornaamste studentenleiders drukken. [00:42:48] Veel luisteraars zullen zich nog wel herinneren hoe het op dat plein van de hemelse vrede is afgelopen. [00:42:57] Eerst werd door Deng Xiaoping de staat van beleg afgekondigd en vervolgens eindigde de zaak met het optreden van het leger. [00:43:06] Een bloedbad van zeker honderden doden. [00:43:10] Overbekend is de foto van een student die in zijn eentje een tank probeert tegen te houden. [00:43:21] Juist in het voorjaar van 1989 was Lye druk bezig te denken over een nieuw zakelijk initiatief. [00:43:31] Hij had tien jaar gewerkt aan zijn textielketen Giordano en hij stond op het punt het bloeiende bedrijf naar de beurs te brengen. Hij was zakelijk weer toe aan iets nieuws. [00:43:44] Nadat hij een uiterst vermogend man was geworden, realiseerde hij zich des te meer dat het niet het geld was dat hem primair motiveerde. [00:43:55] Een echte ondernemer wordt meer gemotiveerd door de uitdaging, door het doen van iets wat nog nooit gedaan is, door het scheppen van iets nieuws, zo vertelde hij de priester Sirico later. [00:44:10] Eind jaren tachtig was hij hard bezig na te denken over de oprichting van een fast food keten. [00:44:16] Zeg maar een soort Chinese McDonald. [00:44:19] Een van zijn vroegste herinneringen aan zijn verblijf in Hongkong was hoe hij als uitgehongerde twaalfjarige smorgens voor het eerst voor zo'n voedselkraampje had gestaan en de toverachtige geuren van al die Chinese gerechten had opgesnoven. [00:44:39] Hongkongs voedsel bleef voor hem altijd verbonden met hoop en vrijheid. [00:44:45] En als zakenman realiseerde hij zich dat de bestaande fastfood restaurants in de stad van lage kwaliteit waren. [00:44:54] De ondernemer Lai zag hier dus een markt met kansen. [00:45:00] Maar het drama in Peking zorgde voor een totaal nieuwe wending in het zakenleven van Lai. [00:45:08] Hij schrapte zijn plannen voor een fastfoodketen en begon zich te richten op een geheel andere bedrijfssector. [00:45:17] Wanneer hij in die dagen naar het nieuws op de televisie keek, begon zijn aandacht zich steeds minder te richten op fastfood en steeds meer op fastnews. [00:45:29] CNN bestond toen negen jaar. [00:45:33] In die dagen zag hij hoe de tv-kijker praktisch live gebeurtenissen kon volgen. [00:45:39] Zoals bijvoorbeeld in Roemenië, waar de anticommunistische opstand, inclusief de executie van het echtpaard Ceaușescu, in die dagen bijna live werd uitgezonden. [00:45:50] Maar datzelfde gold natuurlijk ook voor het drama dat zich op het Plein van de Hemelse Vrede voltrok. [00:45:56] Jimmy Lai begon nu zelf plannen te ontwikkelen om als media-ondernemer op te treden. [00:46:03] Hij was daarbij geïnteresseerd in het gebruik van media om de ideeën van democratie en vrije markten te verspreiden. [00:46:11] Maar zeker ook zag hij als ondernemer de commerciële kansen die Hongkong in de mediasector bood. [00:46:20] En ook na 1989 zou hij zich nog jaren meer ondernemer blijven voelen dan politiek activiste. [00:46:31] Beste luisteraar, met mijn schets van Lars' politieke bekeringsmoment en zijn beginnende transformatie van een textielmagnaat in een mediamagnaat, besluit ik deze eerste aflevering over zijn leven. [00:46:49] In de volgende aflevering zullen we zien hoe zijn leven later ook beïnvloedt zal worden door een meer fundamentele geestelijke bekering. [00:46:58] Ik dank u weer voor uw gewaardeerde aandacht. [00:47:02] U hebt geluisterd naar De Ladder van Jacob door Theo Parlevliet.