Episode Transcript
[00:00:03] Speaker A: U luistert naar Radio Maria via DATPLUS, internet of de Radio Maria app.
[00:00:14] Speaker B: De
[00:00:21] Speaker C: ladder van Jacob.
Literatuur, geschiedenis en muziek met Theo Parlevliet.
[00:00:38] Speaker D: Beste luisteraar, welkom bij de derde en laatste aflevering van mijn serie over de Poolse componist Henrik Koretschi.
In de eerste aflevering heb ik u willen vertellen en vooral laten horen hoe de jonge Koretschi aanvankelijk als een van de aanvoerders van de naoorlogse Poolse avant-garde het westers muzikaal modernisme omarmde.
Die naoorlogse muziek ging in haar meest radicale vorm terug naar de atonale Tweede Weense School van Arnold Schönberg, die al
[00:01:19] Speaker C: in de jaren voor de Eerste Wereldoorlog werkzaam was.
[00:01:24] Speaker D: Naoorlogse componisten als Pierre Boulez pretendeerden in hun muziek volledig en radicaal met de klassieke traditie te breken.
Dit soort componisten wilden na de verschrikkingen tijdens de Tweede Wereldoorlog als het ware vanaf een nulpunt opnieuw beginnen.
Alles wat met melodie, welluidendheid en emotionele bevlogenheid te maken had, verwezen zij naar de mestvaalt van de geschiedenis.
Ik vertelde u ook hoe dat modernisme op gespannen voet stond met de officiële kunstopvatting in het communistische Polen.
Maar een andere bron van verwijdering tussen Koretschi en de communistische cultuurbazen was de opdracht die Koretschi aannam van Karel Wojtyla, de aartsbischof van Krakau.
Die opdracht betrof een stuk te schrijven ter gelegenheid van de herdenking van het feit dat het 900 jaar geleden was dat de heilige Stanislaus, de 11e eeuwse bischop van Krakau, de marteldood gestorven was.
Beatus IV zou in 1979 worden uitgevoerd tijdens het eerste bezoek van de dan paus geworden Johannes Paulus II aan zijn vaderland.
Ik liet u ook een fragment horen uit Correggis Miserere.
Dat stuk schreef hij als reactie op de dood van tientallen activisten van Solidarnos in de stad Bidkost in het jaar 1981.
Solidarnos was een vakbeweging die zich al snel omgevormd zag tot een brede volksbeweging waar in 1981 10 miljoen Polen zich bij aangesloten hadden.
Eind 1981 kondigde generaal Jaruzelski de noodtoestand af.
Pas jaren later zou de première van Miserere in de stad Bidkost plaatsvinden.
In de tweede aflevering begon ik met u een excursie door het werk van Korechi te maken aan de hand van het thema Moeder en Kind.
Ik vertelde u hoe Koretsi uit drie buitenmuzikale bronnen voor zijn moederbeeld geput heeft.
Ik vertelde u hoe in de 19e eeuwse volksverbeelding de heroïsche figuur van Matka Polka dominant werd, in een tijd dat het Poolse volk niet meer in eigen staat leefde.
Matka Polka betekent zoiets als Poolse moeder.
In de literatuur en de beeldende kunst zien we de moederlijke rol vaak verbonden met het in familieverband doorgeven van de Poolse taal, de Poolse literatuur en de Poolse muziek.
Maar er is natuurlijk ook een sterk religieus element in de Poolse visie op het moederschap, gebaseerd op de allom tegenwoordige Mariavereering binnen de Poolse katholieke kerk.
[00:04:51] Speaker C: Het kerkelijk jaar kent er 16 Mariafeesten,
[00:04:54] Speaker D: waaronder het feest van de koningin van Polen.
Zij is voorwerp van talloze liederen, gedichten en vormen van volksdevoties.
En net als veel andere Polen had ook Koretsi bij hem thuis een afbeelding van ons lieve vrouwen van Jasna Kora hangen.
Maar de derde bron waaruit Correggie putte was zijn eigen leven.
Als kleuter verloor hij zijn eigen moeder, iets dat hij zijn hele leven als een onverklaarde mysterieuze tragedie met zich meegedragen heeft.
[00:05:36] Speaker C: Een van de werken die ik in
[00:05:38] Speaker D: het kader van het moeder-kind thema liet horen was het stuk voor orkest, koor en sopraan, Ad Matrem, aan moeder.
Met een zeer korte tekst ontbleend aan het Stabat Mater.
Het stuk werd begin jaren zeventig geschreven en viel nog deels in zijn modernistische periode.
In deze aflevering laat ik u eerst nog wat werken horen rondom datzelfde moeder-kind-thema.
U hoort nu eerst het wonderschone O Virgo Maria.
[00:06:16] Speaker A: O Virgo Maria,
[00:06:35] Speaker E: ZANG
[00:06:42] Speaker A: EN
[00:07:03] Speaker E: MUZIEK ZANG
[00:07:36] Speaker A: EN MUZIEK Heer, die in ons heer is, veramdata sancta, deus remmite, Zes het zal loslostra.
Salvatore nostrum.
Ses et salvus nostra.
ZEGENING
[00:08:50] Speaker E: Uw
[00:09:05] Speaker A: EN MUZIEK aard is hier in Uw benadieft, Sancto.
Mother's hemmel, Sancto.
[00:09:46] Speaker E: NON QUORA PRANAMES
[00:09:55] Speaker A: NON QUORA PRANAMES VIVA LUCERNE
[00:10:15] Speaker E: ZANG
[00:10:25] Speaker A: EN MUZIEK MUZIEK comorbide solos,
[00:11:15] Speaker E: comorbide solos.
[00:11:34] Speaker A: ZANG EN MUZIEK ZANG
[00:12:29] Speaker E: EN
[00:12:35] Speaker A: MUZIEK
[00:12:52] Speaker D: Het
[00:12:52] Speaker C: lied O Virgo Maria behoort tot een
[00:12:56] Speaker D: collectie van 21 liederen die tezamen opus
[00:13:00] Speaker C: 84 vormen en buiten Polen bekend staan
[00:13:04] Speaker D: onder de naam Church Songs.
Enkele van deze kerkliederen werden voor het eerst uitgevoerd tijdens het eucharistisch congres dat
[00:13:16] Speaker C: in 1985 in Warschau plaatsvond.
[00:13:21] Speaker D: Veel van deze liederen ontleende Corecci uit
[00:13:23] Speaker C: een verzameling die Jan Siedlecki in 1878 samenstelde.
[00:13:31] Speaker D: Veel van de door Corecci bewerkte liederen werden in het begin van de negentiende eeuw voor het eerst opgetekend.
Corecci's bewerkingen liggen vaak dicht bij het origineel.
De liederen hebben deels betrekking op de feesten gedurende het kerkelijk jaar.
[00:13:49] Speaker C: Een aantal zijn gewijd aan Maria, onder
[00:13:53] Speaker D: andere het O Stella Caeli dat ik u aan het begin van de eerste aflevering liet horen.
Hier volgt nog een lied uit dezelfde collectie.
[00:14:04] Speaker C: Gegroet moeder van de moeder van Jezus.
Gewijd aan Sint Anna.
[00:14:19] Speaker A: Uw patronen noem je zin,
[00:14:47] Speaker E: en in
[00:14:48] Speaker A: vieren opbrengen, om z'n ziel, om z'n doden, om z'n tanden, om z'n ziel, om z'n doden, om z'n tanden, om z'n tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, om zijn
[00:15:17] Speaker E: tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, om zijn tanden, tanden,
[00:15:17] Speaker A: om zijn tanden, tanden, ZANG EN MUZIEK Resistus pelleo, o satana, o satana.
De verandrasa ad hoc mater mariae. Occitelina jacobis gratia plenum.
[00:16:17] Speaker E: Maria filia.
[00:16:21] Speaker A: ZANG EN MUZIEK ZANG
[00:17:26] Speaker E: EN MUZIEK
[00:17:30] Speaker A: MUZIEK
[00:17:56] Speaker D: Wanneer ik het moeder-kind thema in het werk van Corecci wil belichten, ontkom ik niet aan zijn derde symfonie, waarmee hij ook buiten Polen erg beroemd is geworden.
Maar dat gebeurde pas in de jaren negentig, twintig jaar na het componeren.
De in 1976 gecomponeerde derde symfonie wordt soms ook aangeduid als de symfonie van de treurige liederen of de symfonie van de droevige liederen.
Het Poolse woord, dat hierdoor treurig of droevig vertaald wordt, schijnt in het Pools nog een diepere lading te hebben, maar mijn kennis van het Pools is niet heel, dus we zullen ons hier met treurig of droevig moeten behelpen.
Toen dit stuk in 1977 voor het eerst in het Westen werd uitgevoerd, gold Corecci daar nog als een modernist.
Vandaar dat de derde symfonie in de muzikale vakbladen werd afgebrand met buitengewoon kritische besprekingen.
Correggi zelf herinnerde zich hoe na een uitvoering tijdens een festival voor hedendaagse muziek, een Franse componist die bij hem in de buurt zat, na het beluisteren van de 21ste herhaling van een A-grootakkoord, aan het einde van het stuk een luid merde liet horen.
Correggi noemde de naam van die componist niet in dat interview, maar we kunnen aannemen dat het Pierre Boulez was.
We hebben het hier over de nadagen van de modernistische dominantie in het westerse muziekleven.
Correggi's derde symfonie werd toen duidelijk opgevat als een verraad aan de avant-garde.
Ik, beste luisteraar, moest tijdens het beluisteren eerder denken aan de woorden die Johannes Paulus II ooit in 1987 in Brussel uitsprak.
Woorden die Correggi zelf ook eens zelf heeft gebruikt om zijn eigen kunstopvatting te formuleren.
De paus zei toen dat authentieke en nederige kunstenaars heel goed in staat zijn in te zien dat de schoonheid van hun kunst de weerspiegeling van de schoonheid van God is.
Hoe sterk ook de bekoring is die van hun muziek en van hun woorden uitgaat, zij weten dat hun werken slechts een verre echo van Gods woord zijn.
In meer aardse termen kunnen we talloze invloeden opmerken in de derde symfonie.
De invloed van muziek van eerdere Poolse componisten, als bijvoorbeeld Szymanowski.
De invloed van een Amerikaanse strooming als de minimal music.
En we kunnen ook de invloed van de traditionele Poolse en orthodoxe kerkmuziek horen.
Maar daarnaast is er ook de invloed van de Poolse volksmuziek.
Maar tegelijkertijd horen we vooral hoe door dit alles de tragische Poolse geschiedenis meeklinkt in de muziek naast het allesomvattende element van het katholieke geloof.
Correggi's derde symfonie bestaat uit drie delen en is het best te begrijpen als een middeleeuws drieluik.
Zoals u in een museum eerst het brede middenpaneel gaat bekijken en pas daarna de zijpanelen, zo vergeert het eerste deel van de symfonie als dat wat in zo'n drieluik het middenstuk is.
De teksten van de drie delen, gezongen door een sopraan, gaan alle drie over moeders en de dood van hun kind.
In het eerste deel van de symfonie, zegt dus maar het middendeel van mijn denkbeeldige drieluik, in het eerste deel staat Maria aan de voet van het kruis op Golgotha.
Terwijl het tweede en derde deel tragische taferelen bevatten uit de Poolse geschiedenis.
Het licht van dat eerste deel valt als het ware op de beide andere delen.
In het eerste deel wordt in het midden een tekst gezongen die afkomstig is uit een 15e eeuws Pools kloostermanuscript, met een gebed bekend onder de titel Klaagzang van het Heilig Kruis, waarin Maria tot haar aan het kruis stervende zoon spreekt.
De gezongen tekst van het derde deel van de symfonie beschrijft het rouwen van een moeder over haar zoon die tijdens een opstand gedood werd.
De Poolse moeder die rouwt om haar zoon vindt weer haar evenbeeld in Maria op Golgotha. Zoals er in de Poolse literatuur wel vaker een verbinding gelegd wordt tussen het lijden op Golgotha en het lijden van het Poolse volk.
tekst en muziek gaan terug op een eenvoudig volksliedje uit de streek ten noordwesten van Katowice.
De oorspronkelijke melodie stamt uit de 19e eeuw, maar de tekst stamt vrijwel zeker uit de tijd van de drie Silesische opstanden tegen het Duitse gezag in de jaren 1919-1921, waar ik in de eerste aflevering kort aan refereerde.
Maar ik kan u slechts het tweede deel van deze symfonie laten horen.
De gezongen tekst in dat tweede deel brengt ons naar het Polen van de Tweede Wereldoorlog.
In de bergstreek bij Zakopane stond een gastenhuis met het naam Paleis.
Tijdens de bezetting was het in beslag genomen door de Gestapo om lokale Poolse verdachten gevangen te houden en te martelen.
Na de oorlog vond men op de muren en deuren van de ondergrondse cellen allerlei door gevangenen ingekraste graffiti.
De componist gebruikte hier een ingekraste tekst van een anoniem jong meisje.
Pas later dook de identiteit van het meisje op.
Het bleken de woorden te zijn van een toen 18-jarige meisje Helena Blazosjavkonda.
Zij bleek de verschrikkingen te hebben overleefd.
Zij werd de moeder van vijf kinderen en stierf in de zomer van 1999.
De eerste zin van de door haar geschreven tekst heeft betrekking op het afscheid van haar aardse moeder.
Nee, moeder, huil maar niet.
De rest van de korte tekst vormt een korte smeekbede aan haar hemelse moeder.
Meest reine Koningin van de hemel, ondersteun me altijd, Ave Maria.
[00:25:59] Speaker C: U gaat nu luisteren naar het hartverscheurende
[00:26:02] Speaker D: tweede deel van Koretskys derde symfonie, uitgevoerd door het London Sinfonetta, onder leiding van David Zimmen.
De sopraan is Don Upshaw.
[00:26:26] Speaker E: MUZIEK.
MUZIEK.
TV
[00:27:53] Speaker B: GELDERLAND 2021.
[00:28:46] Speaker E: Er was geen kister Tis afschelfsbeleid neer, MUZIEK MUZIEK GEZANG EN MUZIEK MUZIEK MUZIEK MUZIEK TV Gelderland 2021 MUZIEK ZANG EN MUZIEK MUZIEK.
[00:35:43] Speaker C: U luisterde naar het tweede deel van Corecci's derde symfonie.
[00:35:51] Speaker D: Ik wilde deze derde en laatste aflevering
[00:35:54] Speaker C: besluiten met wat meer circulaire muzikale kost.
Want een van de muzikale bronnen waaruit
[00:36:02] Speaker D: Corecci ook veel geput heeft is de
[00:36:04] Speaker C: Poolse volksmuziek, met name die uit het Tatra-gebergte.
Nadat Polen als staat vanaf het eind van de 18e eeuw van de kaart geveegd werd, was muziek een van de manieren om het nationale bewustzijn in stand te houden.
Ik ben allesbehalve een kenner, maar net als u denk ik, wanneer ik aan Poolse volksmuziek denk, al snel aan de polka en de mazurka.
De polka is een volksdans in een snelle 2 kwarts maat of 4 kwarts maat.
In de 19e eeuw werd de polka zo populair dat de genre zich over heel Europa en Amerika verspreid heeft en in veel landen onderdeel van de volksdans en volksmuziek werd.
[00:36:55] Speaker D: Die populariteit vond op zijn beurt weer
[00:36:58] Speaker C: zijn neerslag in de klassieke muziek.
Denkt u bijvoorbeeld aan de polka's die Johan Strauss en Zoon op papier hebben gezet of denkt u aan de mazurka's van Chopin?
Maar in het huidige Polen kan een polka nog steeds zo klinken.
[00:38:03] Speaker E: MUZIEK MUZIEK Om
[00:39:29] Speaker C: u te laten horen hoe een polka bij Corecci klinkt, moeten
[00:39:35] Speaker D: we zowaar even naar Nederland.
[00:39:38] Speaker C: Want Corecci ontving begin jaren negentig een opdracht van het Hollands Festival en van het toenmalige Schönberg Ensemble.
De première van het stuk vond in de zomer van 1993 in Amsterdam plaats in aanwezigheid van de componist.
Dat stuk voor piano en dertien instrumenten draagt de surrealistische titel Kleines Requiem für eine Polka.
waarbij u zich wel moet bedenken dat Polka ook Poolse vrouw kan betekenen.
[00:40:15] Speaker D: U hoort nu het korte derde deeltje
[00:40:18] Speaker C: dat mij onweerstaanbaar doet denken aan de sfeer van clowns en circusen.
Het wordt hier gespeeld door datzelfde Schönberg-ensemble onder leiding van Reinbert de Leeuw.
[00:40:39] Speaker E: MUZIEK MUZIEK MUZIEK.
Ik
[00:43:09] Speaker C: wil mijn reis door het door Corecci geschapen muzikale landschap eindigen met het in 1980 geschreven pianostuk Mazurkas dat tijdens het leven van de componist nooit gepubliceerd is.
Ik vermoed, luisterend naar het einde, dat
[00:43:30] Speaker D: het stuk onvoltooid is gebleven.
[00:43:35] Speaker C: Mijn tweede vermoeden, het is na de dood van de componist, door zijn dochter Anna in die spreekwoordelijke burola aangetroffen.
[00:43:45] Speaker D: En het is in ieder geval deze
[00:43:47] Speaker C: getalenteerde pianiste, Anna Koretschka, die het stuk nu voor ons gaat spelen.
[00:45:25] Speaker B: Muziek MUZIEK MUZIEK Ja,
[00:48:28] Speaker E: dat is het. Dat is het.
[00:48:29] Speaker B: Het
[00:48:59] Speaker E: is een hele mooie muziek. Het is heel mooi.
[00:49:00] Speaker B: TV
[00:49:30] Speaker E: Gelderland 2021
[00:51:53] Speaker C: U luisterde naar het stuk Mazurkas voor piano, gespeeld door Hanna Koretschka.
[00:52:03] Speaker D: Beste luisteraar, volgende week wil ik starten
[00:52:04] Speaker C: met een nieuwe serie programma's gewijd aan het leven en werk van de componist Arvo Pärt.
Gegevens over de muziekfragmenten die hier gebruikt zijn vindt u in de programma-toelichting van deze aflevering op de site van Radio Maria en op de podcast-platforms waar u zich ook kunt abonneren op de Ladder van Jacob.
U kunt alle door mij gebruikte muziek met die gegevens ook heel gemakkelijk op Spotify terugvinden.
Ik dank u weer voor uw zeer gewaardeerde aandacht.
[00:52:46] Speaker B: Je
[00:52:52] Speaker C: hebt geluisterd naar De Ladder van Jacob door Theo Parlevliet.
